De psycholoog wilde in een onderzoek nabootsen wat de psychische effecten waren van detentie in een gevangenis. Daarvoor verdeelde hij proefpersonen in twee groepen: gevangenbewaarders en gevangen. Al binnen een week liep het experiment uit de hand omdat de groep gevangenen vernederd en gekleineerd werd en de groepen elkaar te lijf gingen.

Het zogenaamde Stanford Prison Experiment laat zien hoe mensen geneigd zijn om zich aan te passen aan een groep en een rol. Maar het laat ook zien hoe makkelijk mensen daarbij overgaan tot fysiek geweld.

Wat dat betreft verschillen mensen maar nauwelijks van dieren. Want mensen doen soms onmenselijke dingen. We kennen de beelden allemaal, beelden van Abu Ghraib, of, zoals meer recentelijk, dat filmpje waarin Amerikaanse soldaten de dode lichamen van slachtoffers onteren in Afghanistan. Of je nu Moslim, Christen of atheïst bent, het blijft onmenselijk, dierlijk.

Hoewel, misschien is dat soms zelfs wel een belediging voor dieren, want heel veel diersoorten gaan veel vreedzamer met elkaar om dan de mens met zijn eigen soort en zijn wereld.

Deze mensenwereld kan soms een wildernis zijn. Een wildernis, omdat we ons onmenselijk, dierlijk gedragen. Een wildernis, omdat onze wereld, die wij normaal gesproken beschaafd en ontwikkeld noemen, kan ontaarden in een woest strijdtoneel waarin alleen het recht van de sterkste nog geldt. Als een mens niet meer in liefde voor een ander leeft, blijft er alleen wildernis over.

“Luid klinkt een stem in de wildernis,” zegt het begin van het Markusevangelie. Nou ja, niet helemaal, want de NBV zegt letterlijk “woestijn”. Een woord dat ook vertaald kan worden met “eenzame plaats” of “woestenij” of ook “wildernis”. Als je dan tenminste maar niet denkt aan de jungle van Peru, maar aan de wildernis van Palestina…

Of aan de wildernis zoals ik die zojuist schetste. Een menselijke wildernis waarin een mens eigenlijk geen mens meer kan zijn.

“Luid klinkt een stem in de wildernis.” Een stem die roept: “het kan ook anders!” Een stem die een mens tot leven roept. Een stem die roept: “dit is niet hoe God de mens bedoeld heeft!” Een stem die roept: “God heeft jullie bijna goddelijk gemaakt.” Een stem die roept: “dit is niet de weg van de HEER!”

Die stem hoort de evangelist uit de mond van Johannes de Doper.

Johannes is een vreemd mens. Want waar de meeste mensen uit de wildernis weg hopen te trekken naar de beschaving, maakt hij juist de omgekeerde beweging. “Dit gebeurde toen Johannes de Doper naar de woestijn ging”, vertelt Markus. Johannes de Doper trekt zich niet terug uit de wildernis, maar gaat er juist naar toe. Johannes gaat de wildernis in omdat hij de wildernis in mensen aan de kaak wil stellen. Hij is kritisch op de onmenselijkheid van mensen. Hij bekritiseert hun dierlijke gedrag.

Niet voor niets gaat hij de wildernis in. Niet voor niets is hij gekleed in een ruwe mantel van kamelenhaar. Niet voor niets eet hij sprinkhanen en wilde honing.

Hij leeft waar de dieren leven! Hij ziet eruit zoals de dieren eruit zien! Hij eet zoals de dieren eten!

En alle inwoners van de beschaafde wereld, van Judea en Jeruzalem, trekken naar hem toe in de woestijn. Ze trekken de wildernis in die de wildernis van hun eigen leven symboliseert. En daar horen ze Johannes zeggen dat ze zich moeten omkeren. Dat ze zich moeten bekeren. “Mens, kom uit de wildernis!”, zegt Johannes tegen zijn hoorders.

“Luid klinkt een stem in de wildernis.” Gelukkig maar, dat er mensen zijn die luid roepen dat het anders kan. Gelukkig maar, dat er mensen zijn die woordeloos en stilzwijgend laten zien dat de mens niet als de dieren hoeft te leven. Gelukkig maar dat er mensen zijn die oprecht, onzelfzuchtig voor de ander leven. Deze wereld zou een wildernis zijn zonder zulke mensen.

Maar dit verhaal heeft nog meer te vertellen. De inwoners van Judea en Jeruzalem zijn niet de enige die de wildernis intrekken naar Johannes. Ook Jezus gaat naar Johannes en laat zich door hem dopen. Zodra Hij gedoopt wordt, scheurt de hemel open. Een groter contrast laat zich niet denken: in de wildernis van deze mensenwereld laat zich de hemel zien. Het verhaal wil duidelijk maken dat Jezus in onze menselijke wildernis van Godswege iets nieuws komt doen. Maar diegene die komt in de naam van de HEER maakt geen glansrijke triomftocht door onze wereld.

Hij wordt door de Geest direct de wildernis ingedreven waar Hij veertig dagen verblijft. En waar ook Hij verleid wordt om als de dieren te leven. Maar in de wildernis houdt deze Mens de hemel gaande. Te midden van de wilde dieren zorgen de hemelse engelen voor hem.

Zo symboliseert Johannes de wildernis. En zo symboliseert Jezus Christus een weg uit de wildernis.

Deze Jezus Christus wil ook in onze wildernis komen. En hij kan het daar uithouden. 40 dagen, 40 jaar, onze hele leven. En zo mogen wij in hem onze wildernis te boven komen.

Oude Verhalen worden vertaald en verteld. Oude Verhalen worden uitgelegd. Over Oude Verhalen wordt gedicht en gezongen.

Juist in deze tijd, de tijd van Advent en het naderende Kerstfeest wordt dat weer extra duidelijk. Een Oud Verhaal over een meisje dat van een engel te horen krijgt dat ze zwanger zal worden (Lukas 1, 26-38). Een Oud Verhaal over Elizabeth. Over Zacharias en Johannes.

Veel van deze Oude Verhalen zijn al zo vaak verteld dat ze nauwelijks nog betekenis voor ons hebben. Van alle kanten zijn ze door de uitleggers van Oude Verhalen belicht en er is eigenlijk niets meer dat ons vreemd is.

Misschien was het ooit onbekend dat de geboorteverhalen van Lukas doorspekt zijn van verwijzingen naar Nog Oudere Verhalen (de geboorteverhalen in het eerste Testament), maar vandaag toch niet meer?

Misschien was het vroeger onbekend dat de os en de ezel schorriemorrie zijn, maar nu toch niet meer?

Misschien was het een tijd terug onbekend dat herders ruig volk waren, maar tegenwoordig toch niet mee?

Wat blijft er dan nog over? Als de Oude Verhalen zo vertrouwd en zo bekend zijn dat ze ons misschien wel niets Nieuws meer kunnen zeggen? Ik heb best lang gezocht naar manieren waarop die Oude Verhalen opnieuw kunnen klinken. Totdat iemand mij vertelde dat juist de bekende Oude Verhalen, met de Vertrouwde Woorden, heel belangrijk zijn voor mensen.

Want wat blijft er over?

Alleen dit:

Onze Nieuwe Verhalen. Telkens als de Oude Verhalen opnieuw worden verteld, klinkt er een Nieuw Verhaal mee. Ons Verhaal, waar we dagelijks bladzijden bijschrijven. Verhalen van mensen die kinderen krijgen of die juist geen kinderen kunnen krijgen. Verhalen van mensen die verliefd worden of die uit elkaar gaan. Verhalen van mensen die naar school gaan, of die moeten werken. Verhalen van mensen die hun baan verliezen of die een nieuwe carrière zoeken. Verhalen van mensen die in de kracht van hun leven zijn of Verhalen van mensen die ziek zijn en sterven.

Al onze levens vertellen een Verhaal. En of we daar nu bewust mee bezig zijn of niet, de Verhalen gaan verder. Dag na dag, jaar na jaar. En elk jaar klinkt dan weer dat Oude Verhaal. Van een beloofd kind dat licht brengt in duisternis. En we horen daar in de Oude Woorden ons leven meeklinken.

Voor advent ligt daarin onze opdracht: zoeken naar die bladzijden van ons Verhaal waarop dat Oude Verhaal doorschijnt. Zoeken naar die momenten waarop onze Nieuwe Verhalen herinneren aan de Oude. In de kerk doen voorgangers het omgekeerde: zoeken naar momenten waarop de Oude Verhalen onze Nieuwe Verhalen kunnen raken.

Als dat gebeurd lijkt het alsof de hemel opengaat.

Dat is een mooi, kostbaar en daarmee ook kwetsbaar moment.

En dus probeer ik altijd extra kritisch naar tekstkeuze, liedkeuze en gebeden te kijken. Vooral tekstkeuze bleek dit jaar lastig. Het leesrooster houdt zich op het moment, aan de hand van Matteüs 24 en 25, bezig met het einde der tijden. Concreet ging het om Matteüs 24,14-34. Een nogal dreigende tekst. En hoewel de eindtijd een interessant onderwerp is, hoewel het zelfs over de gestorven en over rouw, veel kan zeggen, vond ik de tekstkeuze pastoraal weinig verantwoord. Een alternatief werd geboden via de teksten voor allerheiligen. Maar ook die tekst is hard. Het gaat over de mensen die ‘rein’ uit de grote verschrikking zijn gekomen. Mensen die een beetje thuis zijn in de eindtijd-literatuur weten dat dit een groot twistpunt is: worden de rechtvaardigen voor of na de grote verdrukking ‘opgenomen’ (abracadabra voor gewone mensen, trouwens). De oudtestamentische tekst was wel interessant: Jesaja 60,17-22. Vooral vers 19 inspireerde me:

19 Overdag is het licht van de zon niet meer nodig,

de glans van de maan hoeft je niet te verlichten,

want de HEER zal je voor altijd licht geven

en je God zal voor je schitteren.

En wat blijkt? Ook de liefde tussen mensen kan een beeld zijn voor hoe God naar ons mensen omziet.

In de Bijbel staat veel geschreven over de liefde, maar deze morgen staan we stil bij twee teksten. Genesis 2,18-24 en Efeziërs 5,21-33. In de eerste tekst staat beschreven dat al sinds mensenheugenis de mensen zoeken naar iemand die bij hem of haar past. In de tweede tekst laat Paulus zien dat die band tussen mensen lijkt op hoe God in Jezus Christus naar ons omziet.

We zingen dus weer van de liefde. We zingen van onze verbondenheid.

En die beide elementen komen samen in de viering van het Heilig Avondmaal.

Huub Oosterhuis dicht het als volgt:

 Zoals ten einde toe

de mensen twee aan twee

hun lange wegen gaan,

en God gaat met hen mee,

zo zal Hij met u zijn

in leven en in dood,

Hij wordt uw brood en wijn

en dit geheim is groot.

(Gezang 369:3 uit het Liedboek voor de Kerken)

Allereerst de structuur: Zederik kent zeven kernen. Dat is natuurlijk een prachtig getal en dus telt het gedicht zeven regels van elk zeven woorden.

Het woord Zederik zelf bestaat uit zeven letters. Vandaar dat alle eerste en alle laatste letter van het gedicht het woord “Zederik” vormen. Ook kruislings lees je “Zederik” in het gedicht.

Dan de inhoud: Zeven verwijst naar de scheppingsdagen. En dus begint het gedicht met zweven boven weltschmerz (de last/pijn van de wereld). Zoals de Geest boven de wateren zweeft in Genesis. Als een vogel, die in meervoud in de tweede regel om de hoek komt kijken. De ruimte van het landschap, de onbegrensde mogelijkheden liggen daarin opgesloten: ver en heinde. De dijken zijn er om land te maken, te scheppen, of te scheiden (zoals Ellen van Wolde zei).

Van de zeven kernen is slechts Ameide ooit een stad geweest. In de Hoekse Twisten verloor zij haar stadsrechten. Vandaar de zinsnede: “stadverloren, dorpen vullen scheppingsland”. Twist is Zederik niet vreemd. Twist is Genesis niet vreemd. Kaïn en Abel, een broedertwist. In Zederik zie je dat als volgt terug: zij zelf is de oude scheiding tussen Alblasserwaard en Vijfheerenlanden. Tussen de heren Van Arkel en Van Brederode.

Maar ondanks die twisten en scheiding, ondanks rusteloosheid, gaat de schepper verder. Regelmatig polderen, ruilverkaveling en herindeling. Mensen kunnen altijd voorbij de horizon zien en nieuwe kansen aangrijpen en creëren (scheppen). Daarin worden mensen verbonden en dus in ieder menselijk kanaal en boerenland in bloei komen Alblasserwaard en Vijfheerenlanden samen in Zederik. Scheiding wordt overwonnen.

Hieronder een foto van het gedicht:

Hannie van der Leden heeft het gedicht prachtig gekalligrafeerd.

De eerstkomende bijzondere avonddienst is 23 oktober. Dan is er een jeugddienst met als thema: “Just one question.”

Als je God één vraag kon stellen, welke zou dat zijn? Hieronder het promofilmpje:

Eerst de foto:

Op de foto zie je een fase in het experiment van Harlow. Jonge aapjes werden gescheiden van hun moeder en in een kooi gehouden met twee ‘surrogaat’ moeders. Eén van metaal en één bekleed met badstof. Alleen de ‘metalen’ moeder gaf de jonge aapjes voedsel. In eerste instantie zou je denken dat de aapjes die moeder dan ook als de echte moeder zouden zien.

Maar wat bleek als er een ‘bedreiging’ de kooi in werd gebracht (zoals hier de hond): de aapjes vluchtten zonder uitzondering naar de warmte van de badstoffen moeder.

Een schrijnend experiment. Helaas bleken de aapjes als volwassenen helemaal niet te kunnen functioneren in normale groepen. Ze bleken uiterst agressief.

Een biograaf van Harlow, Deborah Blum, schreef: “the best way to understand the heart is to break it” (de beste manier om het hart te begrijpen is door het te breken). Schokkend dat de werkelijkheid harder en killer kan zijn dat het experiment: als baby’s en kinderen de liefdevolle aanraking van een ouder wordt onthouden.

Nee: het is de eerste regel van een prachtig lied van André Troost.

“Hoe teder heeft de Heer mij aangeraakt”, zingt de dichter, “en mij gestreeld als zuidenwind de bomen.”

De zuidenwind is de wind die warme lucht meeneemt uit het zuiden. Warme wind, in tegenstelling tot te gure oosten- of noorderwind.

Het lied dicht over een liefdevolle, tedere, aanraking door God. En daarmee raakt het aan één van de meest basale verlangens van mensen: het verlangen om met liefde aangeraakt te worden. Het verlangen om teder gestreeld te worden. Het verlangen om een warme huid tegen je eigen huid te voelen.

Eén keer in de zoveel tijd bereikt je via de media weer eens zo’n verschrikkelijk bericht. Een bericht over een verwaarloosd kind. Een kind dat alleen in een kamer op een stoel is vastgebonden en daar heeft geleefd zonder menselijk contact, zonder liefdevolle aanraking. Onmenselijk, noemen we dat! Onmenselijk dat een kind geen warmte en liefde voelt. Onmenselijk dat een kind niet veilig omarmd en aangeraakt wordt. Misschien zou je wel kunnen zeggen dat een mens geen mens kan worden zonder die liefdevolle aanraking van een ander.

Dat verlangen naar liefdevolle aanraking zit diep in ons mensen. Hetzelfde verlangen zou je ook met andere beelden kunnen beschrijven. Pas zei iemand tegen me: “ik ben zo bang dat mensen me niet zien.” Gezien worden. Een ander beeld voor hetzelfde gevoel. Het gevoel dat je er als mens mag zijn en veilig bent bij andere mensen. Ook daar is een prachtig lied over geschreven: “De Heer heeft mij gezien en onverwacht ben ik opnieuw geboren en getogen” (gezang 487). In het passieverhaal dat de evangelist Johannes vertelt, speelt dat ‘zien’ een grote rol. In hoofdstuk 20 wordt er veel gekeken en gezien: het lege graf, de doeken, de engelen. En uiteindelijk ziet Maria Jezus, maar ze herkent hem niet. De clou van het verhaal van Johannes is namelijk niet dat Maria Jezus ziet. Maar dat Jezus Maria ziet. En hij noemt haar bij haar naam. Ook een beeld voor hetzelfde gevoel: bij je naam geroepen en gekend zijn. Echt mens zijn voor de ander.

Er zijn waarschijnlijk tientallen beelden die dit menselijk verlangen beschrijven: aangeraakt worden, gezien worden, gekend worden bij naam, gedragen worden…

Maar het beeld dat de dichter Troost gebruikt, raakt me bijzonder. Het spreekt van een intimiteit en een tederheid die ik maar moeilijk bij God durf te ervaren.

Want: is God niet de heilige? Is Hij niet boven en buiten ons bestaan verheven? Zou Hij mij willen aanraken?

In Markus 1 staat het verhaal van een onreine man die door Jezus wordt genezen (vss 40-45):

40 Er kwam iemand naar hem toe die aan huidvraat leed; hij smeekte hem om hulp en zei, terwijl hij op zijn knieën viel: ‘Als u wilt, kunt u mij rein maken.’ 41 Jezus kreeg medelijden, stak zijn hand uit, raakte hem aan en zei: ‘Ik wil het, word rein.’ 42 En meteen verdween zijn huidvraat en hij was rein. 43 Jezus stuurde hem weg met de ernstige waarschuwing: 44 ‘Denk erom dat u tegen niemand iets zegt, maar ga u aan de priester laten zien en breng het reinigingsoffer dat Mozes heeft voorgeschreven, als getuigenis voor de mensen.’ 45 Maar toen de man vertrokken was, ging hij overal breeduit rondvertellen wat er gebeurd was, met als gevolg dat Jezus niet langer openlijk in een stad kon verschijnen, maar op eenzame plaatsen buiten de steden moest blijven. Toch bleven de mensen van alle kanten naar hem toe komen.

De kern van dit verhaal zit vooral in vers 41, waar Jezus medelijden krijgt, de onreine man aanraakt en zegt: “ik wil het, word rein.” Hierin schuilt voor mij iets van dezelfde tederheid waar ook Troost over dicht. Jezus raakt een man aan die je eigenlijk niet mag aanraken. Hij raakt een onreine aan en maakt zichzelf daarmee ook ritueel onrein. Maar er schuilt ook iets anders in. In het verhaal zit de aarzeling van de man: wil hij het wel? Wil Jezus mij wel genezen, rein maken? Wil God mij wel aanraken? Ons beeld van God kan ons soms zo in de weg staan!

En toch is dat verlangen gelukkig sterker. Sterker dan angst. Sterker dan aarzeling. Sterker dan regels over rituele reinheid. Want, ook al moest Jezus, nu onrein, op eenzame plaatsen buiten de steden blijven, van alle kanten kwamen, nog steeds, mensen naar hem toe.

Mensen als wij. Met een diep verlangen om aangeraakt, gezien en gekend te worden.

Hoe teder heeft de Heer mij aangeraakt

en mij gestreeld als zuidenwind de bomen.

Zijn liefde heeft mijn luiken losgemaakt

zodat er volop licht kan binnenstromen;

Hij roept mij zacht en zo ben ik ontwaakt

en zie verbaasd wat mij is overkomen.

Er zijn weinig onderwerpen zo emotioneel beladen als het onderwerp Israël. En toch is dat het onderwerp waar we vanmorgen bij stilstaan. Deze zondag, de eerste zondag in oktober, heeft de Protestantse Kerk in Nederland Israëlzondag genoemd. Op deze manier wil de kerk gestalte geven aan wat in de kerkorde beschreven staat over Israël. Daar staat in het eerste artikel, lid 7: “De kerk is geroepen gestalte te geven aan haar onopgeefbare verbondenheid met het volk Israël. Als Christus-belijdende geloofsgemeenschap zoekt zij het gesprek met Israël inzake het verstaan van de Heilige Schrift, in het bijzonder betreffende de komst van het Koninkrijk van God.”

De kerkorde van onze kerk spreekt van een onopgeefbare verbondenheid met het volk Israël. Natuurlijk is er sprake van een feitelijke, historische verbondenheid. De grondleggers van het Christelijk geloof, Jezus, maar na hem ook Paulus, Petrus en anderen, waren Joden. Zij waren onderdeel van dat Joodse volk en uit dat Joodse volk is de kerk ontstaan. Maar de kerkorde spreekt niet over die feitelijk-historische verbondheid. De kerkorde spreekt over een verbondenheid die meer is dan dat: dat wat Israël aangaat, is voor de kerk van belang!

Maar, ik zei het al, er zijn maar weinig onderwerpen zo emotioneel beladen als dit. Binnen de kerk is een enorme discussie ontstaan over hoe zij zich moet verhouden tot het huidige Israël. En die houding varieert van kritiekloze verheerlijking van de staat Israël en alles wat zij doet tot een zeer kritische houding waarbij er meer verbondenheid gevoeld wordt met de Palestijnen dan tot het volk Israël. Het is de spanning tussen Christenen voor Israël en Dries van Agt. De één zegt dat Israël slechts handelt uit zelfverdediging ten opzichte van vijandige Palestijnen en andere Arabieren. De ander zegt dat Israël agressor is en de Palestijnen onderdrukt.

Tussen al die meningen en tussen al die beschuldigingen duizelt het me een beetje. Hoe moeten we in vredesnaam omgaan met dat volk waarmee wij historisch gezien verbonden zijn, maar waarmee we, volgens de kerkorde, ook nu nog verbonden zijn?

Als het al zo’n gevoelig onderwerp is, dan is het helemaal raadselachtig waarom we de gelijkenis uit Matteüs 21 lezen. Juist deze gelijkenis is jarenlang door christenen op een heel specifieke manier geïnterpreteerd. De landheer is God, de wijngaard is deze wereld en de pachters zijn het volk Israël. Aan hen is het gegeven om de wereld te bewerken tot eer van God. Maar de pachters weigeren om de opbrengst van de oogst af te staan aan de landheer. Israël weigert God te vereren en zoekt telkens andere goden. Daarom zendt de landheer, zendt God, zijn knechten. Profeten door de eeuwen heen om Israël de weg te wijzen. De één wordt geslagen, de ander vernederd, een derde gedood. Tot slot zendt de landheer zijn zoon. Tot slot zendt God zijn Zoon. Maar ook deze wordt ter dood gebracht.

Deze vorm van interpretatie wordt wel ‘allegorisch’ genoemd. De hele gelijkenis is dan een beeld voor de heilsgeschiedenis. En deze allegorische uitleg is niet iets nieuws. Al vanaf de derde eeuw na Christus wordt deze gelijkenis allegorisch uitgelegd. God zendt profeten, maar die worden mishandeld en gedood. Dan zendt Hij zijn Zoon. En ook die wordt gedood.

Deze uitleg wordt nog aannemelijker als we Jesaja 5,1-7, het lied van de wijngaard, in ons achterhoof houden. Een tekst die zeer sterk lijkt op de onze. Ook daar wordt een wijngaard gebouwd, waar de landheer hoge verwachting van heeft. Maar ook daar krijgt de landheer geen opbrengst. En dus verwoest de landheer de wijngaard.

Hoewel deze manier van uitleggen oude papieren heeft, kleven er toch wat moeilijkheden aan zo’n heilshistorische uitleg. De grootste moeilijkheid is het sluimerende antisemitisme dat wakker geroepen kan worden met zo’n uitleg. Want: wie doden de zoon? Zijn dat niet de oorspronkelijke pachters? En staan die niet symbool voor het Joodse volk?

Helemaal spannend wordt het als je de theologische toelichting erbij leest die alleen Matteüs aan het einde van de gelijkenis optekent uit de mond van Jezus: “het koninkrijk van God zal u worden ontnomen, en gegeven worden aan een volk dat het wel vrucht laat dragen.” Hierin ligt de basis voor wat later ‘vervangingstheologie’ genoemd is. De kerk vervangt Israël als volk van God. Want God heeft zijn volk verstoten. Zij hebben immers de zoon vermoord. De Joden hebben Jezus vermoord. Heel krachtig komt die gedachte in het Matteüsevangelie naar voren als hij, als enige evangelist, het Joodse volk laat roepen: “zijn bloed kome over ons en onze kinderen”. De Joden zijn verantwoordelijk voor de dood van Jezus.

En met deze interpretatie zijn christenen door de eeuwen heen telkens weer in staat gebleken om dit volk te marginaliseren, te discrimineren en zelfs te vervolgen. De uiteindelijke consequentie van dit gedachtegoed was Auschwitz.

We hebben dus een heel explosieve tekst met elkaar gelezen. Een tekst waar nogal wat van afhangt. Hoe verhouden zich kerk en Israël? Vervangt de kerk Israël als volk van God, zoals de gelijkenis uit Matteüs lijkt te suggereren? En wat betekent dat voor hoe we ons nu tegenover de staat Israël moeten verhouden?

Het is goed om te beseffen dat het tweede testament niet alleen aanleiding geeft tot vervangingstheologie. Sommige teksten spreken juist ook van een grote verbondenheid tot Israël en zelfs van een vooraanstaande plaats van Israël ten opzichte van de kerk en de volken. De brief van Paulus aan de Romeinen is daar een prachtig voorbeeld van. Daarin spreekt Paulus over de trouw van God aan Israël naast zijn verbondenheid met de kerk.

En dus spreekt de kerkorde terecht van onopgeefbare verbondenheid. En in die lijn moeten we laveren tussen kritiekloze adoratie en het loslaten van deze verbondenheid. Beide extremen zijn onbijbels en onchristelijk.

Maar wat doen we dan met de moeilijke gelijkenis en de theologische interpretatie die Matteüs daaraan geeft?

Om Matteüs recht te doen moeten we beseffen dat hij een Jood is die zijn evangelie schrijft binnen een gemeente van met name Joodse christenen. In die gemeente komen, door toedoen van de zending van Paulus, steeds meer gelovigen van niet-Joodse afkomst. Voor Matteüs en zijn lezers is de vraag dus heel reëel: hoe moeten Jood en niet-Jood zich in de gemeente verhouden? Maar alles wat Matteüs schrijft, schrijft hij vanuit een nauwe verbondenheid. Vanuit die nauwe verbondenheid met het Joodse volk kan juist de scherpe taal ook verklaard worden. Als iets nabij is, roept het heftige reactie op. Zoals de profeten soms heftig tekeer kunnen gaan.

Maar nooit mogen wij, op grote afstand van de Joodse wortels van ons geloof, het Matteüsevangelie zo lezen alsof het legitimatie is van Jodenhaat.

Eigenlijk is het vreemd dat we zoveel theologie lezen in een gelijkenis. Eigenlijk is het vreemd dat we in eerste instantie geneigd zijn om te denken dat deze gelijkenis over een ander gaat. Want is de gelijkenis niet veel meer een vertelling die een appel op óns wil doen? Is het niet veel eerlijker om de gelijkenis op onszelf te betrekken? En waar wordt door deze gelijkenis een appel op ons gedaan?

Is niet het werkelijke appel van deze gelijkenis dat wij mensen de vruchten van het koninkrijk moeten dragen? Is niet de ware oproep die in deze gelijkenis klinkt dat wij, Jood of christen, Israëli of Palestijn, Van Agt of christen voor Israël, dat wij allen vruchten moeten dragen van het koninkrijk. Matteüs beschrijft die vruchten in de bergrede. Paulus beschrijft ze als de vruchten van de Geest. Het is die levenshouding die hoort bij het koninkrijk. En dus heeft de kerkorde gelijk als ze zegt dat we zoeken met Israël naar de komst van het koninkrijk van God. We zoeken daar de vruchten van. Die zoeken we in Israël. Die zoeken we bij de Palestijnen. Bij Van Agt en bij Christenen voor Israël. Maar… bovenal, dat leert de gelijkenis ons, onderzoeken we onszelf. Dragen wij vruchten die het koninkrijk waardig zijn?

Amen.

(dit is de tekst van de preek van zondagmorgen 2 oktober 2011 gehouden in de Protestantse gemeente Lux Mundi te Lexmond)